Okumaya başlama- ilmun nefsi öğrenebileceğimiz alimler

Bir önceki yazımda güncel yazılardan ve bunlara yaklaşım tarzım konusunda bir şeyler yazmıştım. Şimdi ise kendi çapımda yaptığım okumalarda bir diğer boyut olan islam alimlerinin bu alanda çalışmalarından bahsedeceğim. Bu kişileri bilmek onlar üzerine okumalar yapmak mevzuya farklı bir boyut katacaktır. Zaten genel anlamda yapılan tez ve makale okumalarında bu alimlere yapılan atıf görülecektir. Bu sebeple onların da çalışmalarına vakıf olmak bize yol gösterecektir. Daha sonra ise günümüzde bu konuda çalışan isimlerden bahsetmeye çalışacağım. 

İlmun nefse eserlerinde yer vermiş alimler;

1.     Hâris el-Muhâsibî

Haris El Muhasibi’nin hayatı hakkında ayrıntılı bilgi için diyanet islam ansiklopedisinden (https://islamansiklopedisi.org.tr/muhasibi) ve çeşitli kaynaklardan yararlanabilirsiniz. Bulunması kolay bilgiler olduğu için uzun uzadıya burada alıntı yapıp da sayfayı uzatmıyorum. Günümüz teknoloji çağı malum olduğu üzere insanlar uzun olduğunu düşündükleri yazıları daha az okuma eğiliminde oluyorlar ve çoğunluk hap bilgi arıyor. O anlamda linkten tıklayarak ekstraya ulaşabilirsiniz. Ben uzun zamandır Muhasibi hakkında çalışmak istediğim için ilk olarak okumalarıma onunla başladım. Sürekli kendisini muhasebe etmesi sebebiyle bu ismi almış olması önemli bir konudur. Çünkü bu sayede aslında günümüz psikolojisine yakın bir yaklaşım içerisinde olmuştur. İç görü kazanma üzerine bu konu irdelenebilir. Ayrıca özellikle nefs üzerine çalışması da kaynak olarak önemlidir. Bu konuda Muhammed Kızılgeçit’in kitabı okunabilir. O kitaba da daha sonra değinmeyi düşünüyorum. Oradan çok kısa bir alıntı yapacağım “Muhasibi en önemli eserlerini nefs, züht, takva ve tasavvuf konularına ayırmıştır.” . 

Aslında çok fazla eseri olmasına rağmen çoğu günümüze gelmemiştir. Gelenlerin bir kısmının ise hala Türkçe tercümesi bulunmuyor. Olanların da tercümelerinde çok çok iyi olmayanları var. Bu açıdan kendisini anlamak zorlaşmakta. Ancak hakkında yazılan tez ve makaleler de okunarak bu açık az da olsa kapatılabilir. Muhasibi benim özellikle ilgi alanım olduğu için daha sonra daha ayrıntılı kendisinden bahsetmek üzere burada noktalıyorum.

2.     İbn-i Rüşd

Psikoloji deyince akla ilk gelen isimlerden birisi İbni Rüşd. Bu anlamda muhakkak okunması gerekenler arasına alınmalı. Litera’dan Psikoloji adıyla çevrilmiş bir kitabı elimde mevcut. Ancak daha okumadığım için daha ayrıntılı bilgi yazamayacağım. Bir önceki yazımda bahsettiğim Varlı’nın makalesinden ufak bir alıntı ile İbni Rüşd okumasının nasıl bir katkı sağlayacağını göstermiş olalım. “Gelişim psikolojisi alanındaki en geniş teorilerden bir tanesi, Erik H. Erikson (1902/1994) tarafından geliştirilen psikososyal gelişim kuramıdır. Bu kuramın merkezinde sosyal gelişim yer alır ve bu kurama göre kişiliğin gelişimi hayat süresince devam eder. Bugün modern psikolojide kullanılan bu kuramı İbn Rüşd yüzlerce yıl önce bazı evrelerle ilgili çatışmaları çözmek için kullanır.”.

Yine hakkında çok ayrıntılı bilgi İslam Ansiklopedisinde mevcut. (https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-rusd--torun ) Link üzerinden daha ayrıntılı okuyabilirsiniz. Ayrıca kendi okumalarım sonrasında ayrıntılı değinmeyi umuyorum.

 

3.     Ebû Yusuf El-Kindî

Okumaya ilk başladığımda kulağıma gelen her ismi kaydederken kendisi hakkında Rüyalar kitabını okumam gerektiğini not almıştım. Malumunuz, Freud’un rüyalar hakkında ortaya attığı fikirleri var ve bunların İslamiyet ile uyuştuğu söylenemez. Bu açıdan rüyalar konusunu İlk İslam filozofu olarak anılan birisinden okumak da fikir sahibi olmaya ayrıca katkı sağlayacaktır. Ayrıca din psikolojisinde katkıları olan Jung’un Rüyalar kitabı da burada atlanmamalı. Ben karşılaştırmalı okumak için onun kitabını da edinmiştim. Ancak henüz okumaya fırsat bulamadım. Ayrıca nefs konusuna yine Kindi de değinmiş. Nevtotikliğe değindiğini yine Varlı’da okumuştum. O açıdan da Karen Horney’in kitapları ile karşılaştırmalı bir okuma yapılabilir.  Horney’in nevrozlar üzerine 2 kitabı elimde mevcut. İlerde böyle bir okuma yapma şansım olursa değinmek isterim. Fakat bu biraz daha özel bir çalışma ve ilgi gerektirdiğinden öyle bir okuma yapabileceğimi sanmıyorum. Hatta bu tarz karşılaştırmalı okumalar direk tez konusu olacağından alanda çalışan ve tez için düşünen arkadaşlara böyle bir okuma daha fazla katkı sağlayacaktır. Hayatı hakkında ayrıntılı bilgi için link: (https://islamansiklopedisi.org.tr/kindi-yakub-b-ishak)

 

4.     Farabî

Farabi dendiği zaman genel olarak aklımıza ilk olarak psikoloji gelmese de biliyoruz ki o dönemde şimdiki gibi bir alanda uzmanlaşıp diğerlerini ele almama gibi bir durum yoktu ve yine ilimler birbirinden şimdiki gibi ayrı olmadığı için çalışmaları pek çok farklı alanda olabiliyordu. Farabi ile beraber akla Aristo geldiği için bu konuda okuma yapmak ayrı bir bakış açısı kazanmamız açısından faydalı olacaktır düşüncesindeyim. Ancak elimde bu konuda hiçbir kaynak ve veri şuan için yok. Nasıl bir okuma planı yapılabilir bilmiyorum. Farabi’ye ayrı ilgisi olan ve okumaya istekli arkadaşlara bu konuyu devrediyor ve geçiyorum. Hayatı hakkında detaylı bilgi almak isteyenler için yine link: (https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi)

 

5.     İbni Sînâ

İbni Sina deyince benim aklıma direk tıp geldiği için kendisini bu başlık altında göreceğimi hiç düşünmezdim eskiden. Ancak tüm ilimlere vakıf olmuş bir alim olarak Şeyhur Reis ünvanını almış olduğunu göz önüne alırsak, bu alanda çalışırken ona bakmamızın çok da ilginç olmadığını görüyoruz. İbni Sina’nın elimdeki tek eseri yine Litera’dan çıkan “Fizik”. İbni Sina’nın psikolojiyi fizik ve metafizik arasına yerleştirdiğini daha önceki makaleyi okuyanlar görecektir. Bu anlamda doğru kaynak olduğunu düşünüyorum. Okumadığım için kendisi ve eserleri hakkında çok fazla yorum yapamıyorum. Hayatı hakkında detaylı bilgi için link: (https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-sina)

 

Kısa bir not: Bu kadar çok alim hakkında kapsamlı okuma yapmış olmam için uzun yıllar okumuş olmam gerekiyor. Bu da aslında şuan için çok mümkün değil. O açıdan bu satırları değer verip okumuş arkadaşlardan ayrıntılı okumalar yapmış olanlar varsa yorum yazarak diğer okuyanlara daha ayrıntılı bilgi verebilirler. Malumunuz ki bilgi paylaşıldıkça çoğalıyor. Fikir alışverişinde bulundukça üretim artıyor.

 

6.     Gazzâlî

Gazzali aslında okuma sıramda 3. Sırada yer alıyor. İlk olarak Muhasibi, ardından İbni Rüşd ve sonrasında Gazzali’nin İhyasını detaylı olarak okuma niyetindeyim. Çünkü okuduğum pek çok kitap ve çalışmada sürekli kendisine atıf yapılıyor. Bu da benim için bu okumayı daha değerli hale getiriyor. Ayrıca eserlerinde kendisinin sert bir üslubu olduğunu biliyoruz. O açıdan psikoloji ve özellikle psikoterapide kendisinin görüşlerinden nasıl yararlanabilirizi görmek istiyorum. Belki de bu listede yer alan 6 isimde sadece Gazali okumak bile çok fazla fikir verecektir. O açıdan önemine binaen belki daha üst sırada yer almalıydı. Ancak listede önem sırasına göre bir sıralama yapmamıştım.

Hayatı hakkında ayrıntılı bilgi için link: (https://islamansiklopedisi.org.tr/gazzali)

7.     Mevlana Celaleddin Rumi

Aslında Varlı’nın çalışmasına kadar Mevlana listemde yoktu. İslami psikolojiyi daha iyi çözebilmek adına bence tasavvuf bilmek önemli bir adım. Kişinin derinleşmesi ve özünün farkına varması tasavvufla daha bir mümkün ve kolay geliyor bana. Tabi bu benim şahsi fikrim. Daha önce paylaştığım röportajda bununla ilgili hatırlarsanız ufak bir bölüm vardı ve tasavvuf olsa da olur olmasa da olur diye özellikle vurgulanıyordu.

Ayrıca nefis konusunu çalışmak isteyenler için eserlerini okumak faydalı olacaktır.

Mevlana hakkında okuma yapmayı düşünmeme sebebime gelince bu konunun benim için bir derya oluşu ve içinden çıkılmaz bir hal alacağı. Bu konuda çalışabilmek için daha yetkin olmak gerek. Belki bir gün birisi çıkar ve bizlerin de okuyabilmesi için psikolojik bir Mesnevi şerhi yazar. Bizler de okur ve daha çok ele alırız. 

Ayrıca psikoterapide Mevlana’nın öğretilerine yer vermek Müslüman olmayan bireylerin psikoterapisinde direnç oluşmasını engelleyecek bir faktör olabilir. Onun evrensel mesajını ele almak daha çok kişiye hitap edebilmeyi sağlayabilir. O açıdan Mesnevi hikayelerini terapi seansında teknik olarak ele alacağımız günler belki imkansız değildir. Yine bu konuyu ilgilisine havale ediyor ve geçiyorum. Hayatı hakkında link : (https://islamansiklopedisi.org.tr/mevlana-celaleddin-i-rumi)

 

8.     Ebu Bekir Razi

Tıbbu’r Ruhani – Ruh Sağlığı olarak çevrilmiş kısa eserini de okuduğum için kendisini bu listeye alıyorum. Eserde tam anlamıyla aradığımı bulamamış olsam da bu alanda çalışmış isimlerden birisidir. Kalbin hastalıklarını ele alışını Muhasibi ile benzettim. Kalp ve nefs konuları için kendisine başvurulabilir. Hayatı için link : (https://islamansiklopedisi.org.tr/razi-ebu-bekir)

 

Sonuç olarak kısaca kendimce bir liste yaptım. Kendi okuduklarım hakkında tecrübe ve ele alış biçimim hakkında fikirlerimi yazdım. Benim dışımda birilerine de katkı sağlayabilirse ne mutlu. Bu liste daha da uzayabilir. Eklemek istediğiniz isimleri siz de varsa yazarsanız katkısı olacağını düşünüyorum. Bunun yanı sıra okumalarıma devam ederken ben de ekleyeceğim olursa ekleyerek katkı sağlamayı planlıyorum.

Görüleceği üzere nefs, kalp, ruh, akıl gibi kavramları bilmek bu noktada daha iyi anlamaya katkı sağlayacaktır. Bu konuları daha iyi anlayabilmek adına buralardan okunmaya başlanabilir. Bu konuda Freud, Jung vb ile karşılaştırmalı okumalar yapılabilir. Ama benim gözlemim, en çok daha önce yapılmış çalışmaları okumak katkı sağlıyor. Birilerinin bu konuyu bir danışman eşliğinde ele almış olması ve bunun çok daha sistematik olması çok daha işlevsel. Bu sayede nereye nasıl bakacağını daha iyi biliyor insan. Yine tez, makale ve kitaplardan okuduğum ve yararlandıklarımı buradan paylaşacağım.

En iyisini Allah bilir.